Tại sao không nên tái sử dụng bu lông cường độ cao? Những rủi ro cần biết

1. Tại sao không nên tái sử dụng bu lông cường độ cao?

Trong các công trình kết cấu thép, nhà thép tiền chế, cầu đường và cơ khí công nghiệp, bu lông cường độ cao đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra các liên kết chịu lực. Các loại như bu lông cấp bền 8.8, 10.9 hoặc các bộ bu lông kết cấu chuyên dụng thường được sản xuất với yêu cầu nghiêm ngặt về vật liệu, kích thước, nhiệt luyện và cơ tính.

Bu lông cường độ cao 10.9

Một câu hỏi thường gặp trong quá trình thi công và bảo trì là:

"Bu lông cường độ cao đã tháo ra còn dùng lại được không?"

Về mặt kỹ thuật, câu trả lời không nên mặc định là có thể tái sử dụng. Đặc biệt với các liên kết quan trọng, việc tái sử dụng chỉ nên thực hiện khi tiêu chuẩn, thiết kế hoặc nhà sản xuất cho phép và có quy trình kiểm tra phù hợp.

Nguyên nhân là sau quá trình siết và tháo, bu lông có thể đã chịu tải kéo, ma sát ren, biến dạng hoặc thay đổi trạng thái bề mặt mà bằng mắt thường rất khó nhận biết.

2. Bu lông cường độ cao là gì?

Bu lông cường độ cao

Bu lông cường độ cao là những loại bu lông có khả năng chịu tải và cơ tính cao, được sử dụng cho các liên kết yêu cầu khả năng chịu lực lớn.

Một số cấp bền thường gặp gồm:

• Bu lông 8.8.
• Bu lông 10.9.
• Bu lông 12.9.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa bu lông có cấp bền cao theo ISO 898-1 và bộ bu lông kết cấu cường độ cao được thiết kế cho một hệ thống liên kết cụ thể. Không phải mọi bu lông 8.8 hoặc 10.9 đều mặc nhiên có thể được sử dụng thay thế cho mọi loại bu lông kết cấu.

Đối với các liên kết quan trọng, việc lựa chọn phải dựa trên đúng tiêu chuẩn và hồ sơ thiết kế.

3. Vì sao bu lông cường độ cao có thể bị ảnh hưởng sau khi sử dụng?

Điểm đặc biệt của bu lông cường độ cao nằm ở việc nó thường được siết với lực đáng kể để tạo ra lực kẹp giữa các cấu kiện.

Trong quá trình làm việc, bu lông có thể chịu:

• Lực kéo.
• Lực cắt.
• Lực siết trước.
• Tải trọng thay đổi.
• Rung động.
• Ma sát giữa ren.
• Ma sát giữa mặt tựa và đai ốc.

Sau khi tháo, không thể chỉ nhìn bên ngoài và kết luận rằng bu lông vẫn giữ nguyên trạng thái ban đầu.

3.1 Bu lông có thể đã chịu biến dạng

Khi bu lông được siết, thân bu lông bị kéo căng để tạo ra lực kẹp giữa các cấu kiện.

Nếu lực siết hoặc tải trọng làm việc đủ lớn, bu lông có thể tiến gần đến giới hạn đàn hồi hoặc vượt qua giới hạn này.

Khi đó, bu lông có thể xuất hiện biến dạng dẻo.

Một bu lông bị biến dạng nhẹ đôi khi rất khó phát hiện bằng mắt thường.

Đây là một trong những lý do quan trọng khiến việc tháo ra rồi sử dụng lại cần được xem xét rất thận trọng.

3.2 Khả năng kiểm soát lực siết có thể thay đổi

Đối với nhiều phương pháp lắp đặt, mối quan hệ giữa mô-men siết và lực căng trong bu lông phụ thuộc vào:

• Ma sát ren.
• Ma sát dưới đầu bu lông.
• Ma sát dưới đai ốc.
• Lớp phủ bề mặt.
• Tình trạng ren.

Sau một lần sử dụng, các điều kiện này có thể thay đổi.

Ví dụ, ren có thể:

• Bị mòn.
• Bị xước.
• Bám bụi.
• Bám dầu.
• Bị biến dạng cục bộ.
• Thay đổi đặc tính ma sát do lớp phủ bị ảnh hưởng.

Khi đó, cùng một mô-men siết nhưng lực căng thực tế trong bu lông có thể không giống lần lắp đặt trước.

3.3 Ren bu lông và đai ốc có thể bị hư hỏng

Trong quá trình tháo lắp nhiều lần, ren có thể bị:

• Xước.
• Mòn.
• Dập.
• Biến dạng.
• Kẹt ren.

Đặc biệt với bu lông cấp bền cao, việc kiểm tra ren là rất quan trọng.

Nếu ren không còn nguyên vẹn, khả năng truyền lực của liên kết có thể bị ảnh hưởng.

Không nên vì bu lông vẫn vặn được bằng tay mà kết luận rằng nó vẫn đạt yêu cầu kỹ thuật.

3.4 Lớp phủ bề mặt có thể bị ảnh hưởng

Bu lông cường độ cao có thể được xử lý bề mặt nhằm tăng khả năng chống ăn mòn hoặc đáp ứng yêu cầu lắp đặt.

Quá trình siết và tháo có thể làm ảnh hưởng đến:

• Lớp phủ trên ren.
• Bề mặt tiếp xúc.
• Hệ số ma sát.
• Khả năng chống ăn mòn.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý với các phương pháp lắp đặt yêu cầu kiểm soát hệ số ma sát hoặc lực siết.

3.5 Bu lông có thể xuất hiện hư hỏng mà mắt thường không thấy

Một trong những vấn đề nguy hiểm nhất là hư hỏng vi mô.

Bu lông có thể xuất hiện:

• Vết nứt nhỏ.
• Tổn thương bề mặt.
• Khuyết tật tại vùng ren.
• Dấu hiệu mỏi.

Những khuyết tật này không phải lúc nào cũng có thể phát hiện bằng kiểm tra bằng mắt.

Đối với các công trình quan trọng, nếu tiêu chuẩn hoặc hồ sơ kỹ thuật yêu cầu thay mới sau khi tháo thì việc sử dụng lại là không phù hợp.

3.6 Bu lông đã chịu tải trọng trong thời gian dài

Một liên kết kết cấu thép có thể phải chịu tải trong nhiều năm.

Trong thời gian đó, bu lông có thể chịu:

• Tải trọng tĩnh.
• Tải trọng động.
• Rung động.
• Thay đổi nhiệt độ.
• Chu kỳ tải lặp lại.

Sau nhiều năm làm việc, không thể giả định rằng bu lông vẫn có trạng thái giống hệt sản phẩm mới.

Đặc biệt với những vị trí chịu tải động hoặc rung động lớn, việc thay mới có thể là lựa chọn an toàn hơn nếu tiêu chuẩn dự án yêu cầu.

3.7 Không phải mọi loại bu lông đều được phép tái sử dụng

Đây là điểm rất quan trọng.

Không nên áp dụng một nguyên tắc duy nhất cho tất cả các loại bu lông.

Có những loại được thiết kế và tiêu chuẩn cho phép tái sử dụng trong điều kiện nhất định, trong khi những loại khác phải thay mới sau khi tháo.

Ví dụ, một số hệ thống bu lông kết cấu hoặc bu lông chuyên dụng có yêu cầu riêng của nhà sản xuất về:

• Số lần siết.
• Số lần tháo.
• Phương pháp lắp.
• Bôi trơn.
• Kiểm tra.
• Điều kiện tái sử dụng.

Vì vậy, trước khi tái sử dụng, cần kiểm tra tiêu chuẩn áp dụng và hướng dẫn của nhà sản xuất.

4. Tái sử dụng bu lông cường độ cao có nguy hiểm không?

Có thể nguy hiểm nếu bu lông được sử dụng trong một liên kết quan trọng mà không được kiểm tra hoặc không được tiêu chuẩn cho phép tái sử dụng.

Rủi ro có thể bao gồm:

• Không đạt lực siết yêu cầu.
• Giảm lực kẹp.
• Trượt liên kết.
• Hỏng ren.
• Bu lông bị kéo dài.
• Nứt hoặc gãy bu lông.
• Giảm tuổi thọ liên kết.

Trong kết cấu chịu lực, một lỗi nhỏ ở một chi tiết có thể ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống liên kết.

5. Có phải cứ tháo bu lông là phải bỏ?

Không nên hiểu tuyệt đối như vậy.

Đây là điểm cần phân biệt rõ.

Không thể nói rằng mọi bu lông cường độ cao đều bắt buộc phải bỏ sau một lần tháo.

Cách xử lý phụ thuộc vào:

• Loại bu lông.
• Tiêu chuẩn sản phẩm.
• Tiêu chuẩn thiết kế.
• Phương pháp siết.
• Tình trạng bu lông.
• Điều kiện làm việc trước đó.
• Yêu cầu của nhà sản xuất.

Nếu tài liệu kỹ thuật cho phép tái sử dụng, phải tuân thủ đúng quy trình kiểm tra và giới hạn số lần sử dụng.

Ngược lại, nếu nhà sản xuất hoặc tiêu chuẩn quy định không được tái sử dụng, cần thay bu lông mới.

6. Những trường hợp nên thay bu lông mới

Trong thực tế, nên đặc biệt cân nhắc thay mới nếu bu lông có một trong các dấu hiệu:

Ren bị hư hỏng

Ren bị dập, xước sâu, mòn hoặc biến dạng.

Thân bu lông bị cong

Bu lông không còn thẳng như ban đầu.

Có dấu hiệu kéo dài

Chiều dài hoặc hình dạng bu lông thay đổi bất thường.

Bề mặt bị nứt

Không nên tiếp tục sử dụng.

Bị ăn mòn nghiêm trọng

Gỉ sét sâu hoặc mất vật liệu có thể ảnh hưởng đến tiết diện chịu lực.

Không xác định được nguồn gốc

Đối với công trình quan trọng, không nên sử dụng lại bu lông không rõ cấp bền hoặc không xác định được tiêu chuẩn.

Không xác định được lịch sử sử dụng

Nếu không biết bu lông đã được siết bao nhiêu lần hoặc từng làm việc trong điều kiện nào, việc thay mới thường là lựa chọn thận trọng hơn.

7. Tái sử dụng bu lông 8.8 và 10.9 có giống nhau không?

Không nên mặc định giống nhau.

Bu lông 8.8 và 10.9 có cơ tính khác nhau, đồng thời sản phẩm có thể có tiêu chuẩn, lớp phủ và phương pháp sử dụng khác nhau.

Đặc biệt, đối với các liên kết quan trọng, cần xem chính xác tiêu chuẩn của bộ bu lông thay vì chỉ nhìn vào ký hiệu 8.8 hoặc 10.9.

Ví dụ:

Bu lông 10.9 thông thường và bộ bu lông kết cấu chuyên dụng không nên được coi là hoàn toàn tương đương chỉ vì đều có ký hiệu 10.9.

>>> Tham khảo chi tiết bài viết: Sự khác nhau giữa bu lông 8.8 và 10.9

8. Tại sao thay bu lông mới thường là lựa chọn kinh tế hơn?

Nhiều người không muốn thay bu lông vì muốn tiết kiệm chi phí vật tư.

Tuy nhiên, giá trị của bu lông thường rất nhỏ so với:

• Chi phí tháo lắp.
• Chi phí sửa chữa.
• Chi phí dừng máy.
• Chi phí xử lý sự cố.
• Rủi ro đối với công trình.

Đặc biệt với các công trình có yêu cầu an toàn cao, không nên đánh đổi độ tin cậy của liên kết để tiết kiệm một khoản chi phí nhỏ.

9. Quy trình xử lý khi tháo bu lông cường độ cao

Khi cần tháo một liên kết, nên thực hiện:

Bước 1: Xác định loại và tiêu chuẩn bu lông.

Bước 2: Kiểm tra hồ sơ thiết kế.

Bước 3: Kiểm tra hướng dẫn của nhà sản xuất.

Bước 4: Xác định bu lông có được phép tái sử dụng hay không.

Bước 5: Nếu được phép, kiểm tra tình trạng ren, thân bu lông, đầu bu lông và lớp phủ.

Bước 6: Nếu có bất kỳ nghi ngờ nào về chất lượng, thay mới.

Bước 7: Khi lắp lại, thực hiện đúng phương pháp siết được quy định.

10. Có nên tái sử dụng đai ốc không?

Đây cũng là vấn đề cần quan tâm.

Đai ốc cũng chịu lực và ma sát trong quá trình siết.

Sau khi tháo, đai ốc có thể bị:

• Mòn ren.
• Hư ren.
• Biến dạng.
• Thay đổi đặc tính ma sát.

Với những bộ liên kết yêu cầu kiểm soát lực siết nghiêm ngặt, cần tuân thủ đúng hướng dẫn của tiêu chuẩn hoặc nhà sản xuất về việc có được phép tái sử dụng đai ốc và vòng đệm hay không.

Không nên chỉ thay bu lông mà bỏ qua tình trạng của đai ốc.

11. Câu hỏi thường gặp

Bu lông 8.8 tháo ra có dùng lại được không?

Không thể trả lời chung cho mọi trường hợp. Cần kiểm tra loại bu lông, tiêu chuẩn áp dụng và hướng dẫn của nhà sản xuất. Với liên kết quan trọng, nếu không có quy định rõ ràng cho phép tái sử dụng thì nên ưu tiên thay mới.

Bu lông 10.9 có được tái sử dụng không?

Không nên mặc định tái sử dụng. Cần căn cứ vào tiêu chuẩn và hướng dẫn kỹ thuật của chính loại bu lông đó.

Bu lông cường độ cao có thể siết nhiều lần không?

Không nên tự ý siết và tháo nhiều lần nếu chưa xác định sản phẩm được thiết kế cho việc đó. Một số loại có quy định riêng về số lần sử dụng hoặc quy trình kiểm tra.

Bu lông nhìn vẫn đẹp thì có thể dùng lại không?

Không nhất thiết. Ngoại quan tốt không chứng minh bu lông vẫn đạt đầy đủ cơ tính và yêu cầu lắp đặt.

12. Kết luận

Không nên tái sử dụng bu lông cường độ cao một cách tùy tiện, đặc biệt trong các liên kết kết cấu thép, máy móc chịu tải lớn hoặc công trình có yêu cầu an toàn cao.

Sau quá trình siết và làm việc, bu lông có thể chịu biến dạng, mài mòn ren, thay đổi điều kiện ma sát hoặc xuất hiện những hư hỏng mà mắt thường không nhận biết được.

Tuy nhiên, cũng không nên hiểu rằng mọi bu lông cường độ cao đều bắt buộc phải bỏ sau một lần tháo. Việc có được tái sử dụng hay không phải căn cứ vào tiêu chuẩn áp dụng, loại bu lông, thiết kế và hướng dẫn của nhà sản xuất.

Nếu không có cơ sở kỹ thuật rõ ràng để xác nhận bu lông đủ điều kiện tái sử dụng, thay bằng bu lông mới là phương án an toàn và đáng tin cậy hơn.

Công ty Lộc Phát chuyên Sản xuất, nhập khẩu và phân phối các sản phẩm Bu lông chính hãng như:

- Bu lông liên kết cấp bền 4.8, 5,6, 8.8, 10.9, 12.9

- Bu lông neo (bu lông móng) cấp bền 4.6, 5.6, 8.8, 10.9 thép C45, 40Cr

- Bu lông inox 201, 304, 316, 316L

- Bu lông lục giác đầu trụ, đầu bằng, đầu cầu chìm thép, INOX

- Thanh ren (ty ren) - Guzong (Gu dông) - Ubolt

- Bu lông nở (tắc kê nở) thép, INOX; Bu lông hóa chất (thanh ren hóa chất)

- Vít gỗ, Vít Pake, Vít bắn tôn, Vít tự khoan INOX các loại

- Các loại Đai ốc (Ecu) - vòng đệm

- Gia công - Sản xuất Bu lông theo yêu cầu
 

CÔNG TY TNHH SẢN XUẤT VÀ XNK THƯƠNG MẠI LỘC PHÁT

Số 75 ngõ 1295 đường Giải Phóng - Hoàng Mai - TP Hà Nội

ĐT: 0975 45 85 80 / 0979.13.14.80